Levenskunst

Het valt lang niet altijd mee, het leven. Het is een hele kunst om niet alleen te “overleven”, maar het leven mooi te maken ondanks de nare dingen die er tegelijk zijn. Het leven leert ons en we kunnen ook leren van de levenskunst van anderen. Zo kunnen we dan “ineens” ontdekken wat we eigenlijk ten diepste wensten, maar niet eerder durfden. Ik neem je mee in het proces van Reinhard, die een ernstige ziekte kreeg.

De “oude” jou loslaten

Als een ernstige ziekte zoals kanker je leven op zijn kop zet, kun je ervaren dat – ook al zijn de behandelingen “klaar” – je niet zonder meer “de oude” kan worden. Hoewel gelukkig veel mensen wel kunnen terugkeren naar werk, zorgen de fysieke en mentale impact van ziekte en behandelingen er soms voor dat werken niet meer mogelijk is, ook al wil je nog zo graag. Na verlies van gezondheid verlies je dan ook nog je baan, je collega’s en bijbehorende sociale contacten, een (soms groot) deel van je financiële zekerheid en wat al niet meer. Niet zelden ben je onderweg ook vrienden kwijt geraakt en soms zelfs je partner.

Hoe zou jij daarop reageren? Boosheid, verdriet, paniek, schuldgevoel, vechten of negeren, verzet … allemaal heel normale reacties. En wat dan? Hoe moet het nu verder? Wie ben je dan, zonder je werk? Wat ga je dan doen? Wat is dan de zin van jouw verdere leven en je bestaan?

Op zoek naar de “nieuwe jou”

Als al je oude “zekerheden” wegvallen, raakt dat je diep in je kern. Het is niet makkelijk om daar in je eentje mee om te gaan. Oude manieren om met stress en ongemak om te gaan, werken bovendien vaak niet meer of zijn niet goed vol te houden. Ziekte dwingt je om jezelf en je leven als het ware opnieuw uitvinden, om de confrontatie met de pijn (met allerlei emoties van dien) aan te gaan om te kunnen “rouwen” en dat wat niet meer goed “werkt” voor jou los te kunnen laten.

0. Ontdekken en ont-wikkelen

Met Reinhard mocht ik een ontdekkingstocht maken, die ik met zijn permissie met je mag delen. Misschien roept het ook wel herkenning bij jou op en kun je er iets mee. We begonnen met de landkaart van zijn leven. De kaart die een metafoor is voor hoe zijn leven er op dat moment uitziet. Het is een middel om met elkaar in gesprek te gaan over hoe je “in elkaar” zit, wat je belangrijk vindt om na te streven en hoe je je hebt ontwikkeld. Een mooi vertrekpunt om samen op reis te gaan.

1. Wie hij was en lange tijd “moest” zijn

Groot(s) was hij en hij regeerde vanuit de provincie Kaldo. Jarenlang wist hij in leidinggevende functies dingen voor elkaar te boksen. Als er problemen waren, hij wist wel de oplossing en regelde het wel, functioneel, praktisch en besluitvaardig als hij was. Hij had de touwtjes goed in handen en had bovendien een goed verhaal. En hij wist dingen met zijn actiegerichtheid, betrokkenheid en humor voor elkaar te krijgen. Dat kon hij ook goed voor anderen inzetten, zwakkeren die hij graag beschermde. Sterk, krachtig sturend, ideeënrijk en overtuigend: Zo werd hij gewaardeerd en zo werd er en wordt er nog steeds ook voortdurend een appèl op hem gedaan. En dat maakt veranderen extra moeilijk.

2. Als het masker mag “smelten”

Door de tekening kwam hij erachter dat het ijs dat van het “grijze gebergte” zich uitstrekte naar de zee aan het smelten was. Het verloor terrein, want het kostte inmiddels te veel energie om dit gebied te blijven bezetten. De ziekte dwong hem om de (behoefte aan) controle en grip los te laten. Iets waar we in coaching verder aan gewerkt hebben. Daarbij hebben we o.a. gebruik gemaakt van inzichten uit het model van de innerlijke en uiterlijke lijn, het enneagram, typespecifieke bewustwordings- en loslaat-oefeningen.

Juist door dit (aanvankelijk gedwongen) loslaten, kwamen er van onder de bedekking delen te voorschijn die eigenlijk van grote waarde bleken. De fixatie op (controle van de) “de zee van de ander” werd minder en er kwam meer ruimte voor “de kust van passie”, passie die ook een andere vorm, inhoud en richting bleek te hebben gekregen. De passie was “zachter” geworden, naar hemzelf en naar de ander. Het pantser rond het hart mocht open.

3. De Pelgrimsreis die al bleek te zijn begonnen

Daar ontdekten we “Santiago van Dromen”, een herinnering aan zijn al lang bestaande verlangen naar het lopen van de pelgrimsroute naar Santiago de Compostella die weer boven was gekomen. “Daar zal het nu niet meer van komen”, zei hij nog. Echter, de reis die hij nu begonnen was, bleek eigenlijk ook wel een Pelgrimsreis te zijn, een reis naar zingeving en nieuwe betekenis kunnen geven aan zijn bestaan. We spraken daarover, waardoor hij steeds beter kon zien wat de reis hem bracht en contact kon maken met de “zee van stilte”, de innerlijke rust die voor hem lag. Iets waar hij ten diepste al lang naar verlangde, maar wat hij door zijn behoefte aan controle en grip juist maar niet kon vinden.

4. Veilig is maar “eenzaam”

Het “lastige gebergte” in het Noorden bleek een mooie bescherming te bieden. Het hielp opnieuw gekwetst te worden door anderen, pijn die hem in het verleden zo diep geraakt heeft. Het symboliseerde een goede overleefstrategie die lange tijd heel belangrijk was. Maar achter dat gebergte lag ook een gebied waar een stil verlangen naar uitging. De bescherming bood weliswaar veiligheid, maar ook ongewenste afstand tot voor hem toch belangrijke anderen. Verbinding die er hoe dan ook wel was, maar die wederzijds werd “ontkend”.

Er was echter een kleine doorgang. In de coaching hebben we besproken of het de moeite waard zou kunnen zijn dat paadje te gaan bewandelen en hoe hij dat zou kunnen aanpakken, stapje voor stapje. Zo zijn oude relaties en bindingen inmiddels voor een deel weer hersteld en geheeld.

5. Laten stromen: Groei en verbinding

Ondertussen smelt de ijskap verder en stroomt vanuit de bergen een rivier, die aanvankelijk uitmondt in een “meer van verdriet”, maar later transformeert in “de rivier van samen”, die “het land van samen en van geluk” bevloeit. Door zich te laten raken en bij pijn aanwezig te leren blijven, kon er een andere Reinhard tevoorschijn komen, omdat hij leerde te zien dat de oude patronen en gewoonten in veel situaties al lang niet meer functioneel waren en hij leerde de behoefte aan deze patronen en de identificatie met zijn oude “rollen” los te laten. Hij ontdekte de waarde van afwachten en achterover leunen, dingen te laten stromen in plaats van te beheersen. Zo konden er nieuwe vruchtbare dingen gaan groeien en ontstonden er betere verbindingen met andere delen in zijn “landkaart”.

6. Het opkomen van de essentie

Zo kwamen gaandeweg zijn lang “bedekte” kwaliteiten weer te voorschijn. De stroom van de rivier bevloeit de vruchtbare grond rondom. Zijn ideeën kunnen dus vruchtbare grond bij anderen vinden. Hij ontdekte dat hij ook de mogelijkheid in zich had iemand te zijn die met (meer) sensitiviteit, creativiteit, die vanuit een rustige geaardheid veel kon betekenen en van waarde kon zijn. Soms gewoon door naast iemand te gaan zitten, te luisteren. En dan met wijsheid en gevoel op het juiste moment wat zeggen of doen. Wel ideeën hebben, maar dan de uitvoering aan anderen over laten.

In vertrouwen aan het leven “overgeven”

Het grijze gebied is te vergelijken met het ego, dat door bewustwording nu minder ruimte inneemt. Het ziekteproces brengt “noodzakelijk verlies” (Judith Viorst schreef hier een boek over) met zich mee, dat tranen veroorzaakt. Ook al is dat lastig, als je het aan gaat, kun je onder dat gevoel en die pijn ook nieuw geluk en nieuwe zin(geving) leren ontdekken en je “overgeven” aan het leven in plaats van ertegen “vechten”. Hij besloot met woorden van Tolle (zie hierna) en zijn eigen woorden van dank, omdat hij (ik quote) “door dit proces kan stoppen met wanhopig zoeken. Het vindt hem wel …”

Het goede vinden in de pijn

Gedwongen door ziekte, begon Reinhard een transformatieproces, dat hij afsloot met de voor hém wezenlijke kern in de woorden van Eckhart Tolle: “Leren stil te zijn en je focussen op dat ene moment waar toekomst en verleden ons niet afhouden van wie we werkelijk zijn”. Leren loslaten, aanvaarden en genieten van wat is.

Het verwoordt in zekere zin ook, dat als we ophouden met (onbewust) vechten, vluchten en verstoppen, er onverwacht mooie dingen kunnen gebeuren.

We sluiten af met een creatieve schrijfopdracht, die helpt om het in gang gezette transformatieproces te versterken en te herhalen en de moeiteloze kracht van de essentie te her-inneren (= weer meer eigen maken; het was er al die tijd al, maar je was het contact ermee verloren).

Op het bankje bij de vuurtoren

De Pelgrim gaat verder, maar hij weet zijn rust te vinden aan het einde van de rivier. Hij “weet” nu zijn waarde die niet meer hoeft te worden bewezen. Hij houdt verbinding, is beschikbaar, maar geeft anderen ruimte. Dat geeft anderen ook ruimte om zelf te leren. De Verhalenverteller is getransformeerd en heeft de juiste “maat” gevonden en mag dat nu doen vanuit een zekere innerlijke rust en gelijkwaardigheid. Je vindt hem op het bankje voor de vuurtoren, waar hij zijn wijsheid en idealen kan delen, óf niet. Dan is hij er gewoon. Kijkt en luistert. Een fijne man.

Dank je dat ik een stukje met je mee mocht reizen, Reinhard. Ik wens je veel geluk en vertrouwen op de verdere tocht.

Dit blog is gebaseerd op een coachingstraject en opgeschreven met enige vrijheid van de schrjver. De methodiek wordt gebruikt in individuele coaching en in trainingen, zoals de training “levenskracht”.

Je kunt jezelf echt wel veranderen!

Wanneer je wilt werken aan je persoonlijke groei of wanneer het een noodzaak is geworden om te letten op je grenzen omdat je een ernstige ziekte, bijvoorbeeld kanker of burnout hebt (gehad), is bewustwording een must. Waarom? Omdat de (overleef)strategie van onze persoonlijkheid ons niet alleen onnodig ineffectief maakt, maar ook bakken met energie kan kosten. Gelukkig is hoe we naar buiten treden met ons “karakter” best beïnvloedbaar.

9 types x 9 niveaus van functioneren

We zien dat mooi terug in de 9 enneagram persoonlijkheidstypes, waarvan Riso & Hudson in hun basisboek Enneagram na veel onderzoek zo kunstig 9 gezondheidsniveaus van ieder type hebben weten te beschrijven. Dit geeft ons inzicht in hoe alle 9 types op verschillende (mentale) niveaus van (on)bewust zijn functioneren. Die inzichten kunnen we ook in coaching gebruiken om gezonder en effectiever te gaan leren functioneren en te leren de disfunctionele patronen van onze persoonlijkheid geleidelijk aan los te laten. En dat is minder eng dan je (wellicht nog onbewust) denkt!

De verstrikking

De gezondheidsniveaus geeft inzicht in hoe ieder type van zijn of haar essentie – door onjuiste spiegeling – geleidelijk afgedwaald is en steeds verstrikter raak(t)en in de persoonlijkheid of ego-rol. Een patroon dat voor iedereen al in de vroegste kindertijd is ontstaan en dat je blijft herhalen, omdat je denkt dat dat de beste manier is om je in het leven voort te bewegen. Maar wat een mind f*ck is dat (meestal)!

Zie bijgaande tabel om te zien hoe dit voor type 9 werkt.

De 9 niveaus van functioneren van type 9 met weksignalen en rode vlaggen*

Constructief samenwerken en leven

Nu is er niet perse iets mis met ieders ego-rol. Ons ego heeft je immers geholpen met velerlei dingen te dealen en heeft je heel wat talent opgeleverd. Het is echter wel fijn als het ego nog “wijs” opereert. Dan komt je talent ten volle tot zijn recht én sta je in verbinding met anderen, zodat je constructief kunt samenwerken en samenleven.

Gezond – gemiddeld – ongezond

De 9 gezondheidsniveaus zijn onder te verdelen in 3 levels van functioneren. Deze kunnen ons helpen bewuster te worden.

  • Op niveau 1-3 zijn we op ons best en hebben we (nog) contact met onze Essentie of “Ware, hogere Zelf”. Het ego werkt dan constructief. Vanuit onze essentie kunnen we ervaren dat we een belangrijk en onlosmakelijk geheel zijn, met elkaar, met de natuur, met “alles wat is”. En als we elkaar op essentie ontmoeten, kunnen er grootse dingen ontstaan.
  • Op niveau 4-6 zijn we in onze “ego-rol” gestapt. Een aangepaste variant op onze Ware Zelf, waarmee we onszelf (emotioneel) beschermen en waarmee we dus ook afstand gaan nemen van anderen. Dat was misschien ooit wel eens nodig, maar nu vaak niet meer. Dat beseffen we echter niet. In deze ego-rol hebben we voortdurend bevestiging nodig. Het is een rol, waarmee we menen onszelf het beste te kunnen handhaven en het is de manier die we hebben geleerd om (alsnog) waardering, erkenning, veiligheid, zekerheid te kunnen krijgen die we ontbeerd hebben in onze kindertijd. Op zoek naar vulling van onze (vermeende) leegtes, waar we op over-geprogrammeerd zijn.
  • Op niveau 7-9 wordt het ego destructief en gaat het anderen schenden. We voelen ons dan gelegitimeerd om anderen de schade toe te brengen waar we zelf het meest bang voor zijn. Het zal je niet verbazen dat dit gedrag zich ook tegen je gaat keren.

Gaandeweg zien we zo dat we in 9 stappen (of lagen) onze eigen basisangsten realiseren als we ons blijvend laten verstrikken in de strategie van onze persoonlijkheid. We kunnen echter ook de andere kant op.

Groei = bewustzijn = oefenen!

Naar mate je leert aanweziger te zijn, waar o.a. heartmath oefeningen, (aanwezigheids)meditatie, aanwezigheidsoefeningen en zelfobservatie- en bewustzijnsoefeningen een essentiële bijdrage aan kunnen leveren, kun je – eerst achteraf en later steeds vaker “op heterdaad” – jezelf erop “betrappen” dat je in je ego-rol of zelfs in je ego-schending bent gestapt. Die bewustwording gaat daarbij niet alleen over cognitief wakkerder worden, maar gaat ook over fysiek en emotioneel aanweziger leren zijn. Fysieke en emotionele signalen kun je dus ook gebruiken om jezelf af te leren volautomatisch in je patronen te stappen.

Wake-up calls

De weksignalen helpen je om je bewuster te worden dat je van de gezonde niveaus 1-3 overstapt naar je ego-rol. Betrap je jezelf daarop? Stel jezelf dan de vraag waarom je dat doet en vraag jezelf af: Wat is dit voor een situatie? Wat doet de ander? Hoe interpreteer je dat? Interpreteer je dat nu wel juist? Of wordt je waarneming gekleurd door ervaringen uit het verleden of verwachtingspatroon over de situatie of de ander? Is het echt wel nodig om je mee te sleuren in je ego-rol? Welke vraag kun stellen aan de ander zodat je invloed kunt uitoefenen en verbonden kunt blijven in plaats van afstand nemen?

En wanneer je overstapt van het gemiddelde niveau van je ego-rol naar de ongezonde niveaus van ego-schending zijn er rode vlaggen. Als je deze signalen serieus neemt en in durft te zien dat de angsten – die je op dat niveau liefst nog hardnekkiger wil verdringen – waar kunnen zijn, dan kun je nog de weg naar gezondheid en bevrijding inslaan. Het kan helpen dat je jezelf toestaat te realiseren dat je dit gedrag vertoont, omdat je écht denkt dat het ergens over gaat en dat jouw standpunt niet wordt gezien en gehoord. Maar realiseer je dan nu, dat dit doorgeschoten gedrag je steeds verder afbrengt van wat je eigenlijk wil. Probeer te ademen, weer aanwezig te zijn bij jezelf. Betrek de zaken niet op jou als persoon. Stel jezelf de eerder aangegeven vragen.

Negeer je die rode vlag-signalen gedurende een langere periode achtereen, dan is in therapie, counseling of (diepgaande) coaching gaan ten zeerste aan te bevelen om te voorkomen dat je je nog verder in de nesten werkt.

Zelfcompassie én verantwoordelijkheid

Het is een pad van compassie hebben met je eigen patronen, omdat je ziet dat het ergens vandaan is gekomen, maar ook met een liefdevolle zelfdiscipline, omdat je weet dat het de moeite waard is om hiermee aan de slag te gaan en je verantwoordelijkheid wil nemen voor je eigen gedrag en ons samenlevingsverband.

Jij kiest!

Het vraagt de nodige oefening, maar je kunt in wezen alles in je leven doen vanuit een plaats van gecentreerdheid en ontspanning, waarbij je lichaam volledig kunt voelen, evenals de ruimte en de ruimte binnenin, je kunt de warmte en de tederheid van je hart voelen en de rust en helderheid van je geest ervaren en vandaar uit handelen, in verbinding en goede samenwerking met anderen. Óf je kunt leven vanuit een staat van hectiek en innerlijke spanning. Aan jou de keuze.

*Bronnen: De wijsheid van het Enneagram, basisboek Enneagram – Riso & Hudson

Op weg naar persoonlijke groei en transformatie kunnen we gebruik maken van de 3 centra van intelligentie: Buik, hoofd en hart. De leerweg met deze 3 centra, die werd geïntroduceerd door Ouspensky en Gurdjieff, kunnen we terug vinden in het Enneagram, maar ook in de Vierde Weg methode voor innerlijke ontwikkeling. Wat houdt dit nu in? En wat kunnen wij daar aan hebben?

Masker dat ons ons geluk kost

Wie ooit een burn-out, functioneringsprobleem of samenwerkingsconflict, ernstige ziekte of andere crisis in zijn/haar leven heeft meegemaakt, heeft het mogelijk al op een harde manier ontdekt: Dat we eigenlijk als mens allemaal maar een masker ophouden dat nodeloos veel energie kost. Dat doe je overigens ook als je nu niet een (groot) probleem ervaart. Het masker is onze persoonlijkheid, dat ons met al onze gewoonten, (onbewust) wil beschermen en ons helpt ons te handhaven in het leven. Maar al deze habituele patronen zijn eigenlijk helemaal niet (meer) zo effectief. Sterker nog: Deze kunnen ons uitputten en zorgt ervoor dat we (juíst) veel ineffectiever zijn dan we willen, dat we botsen met andere karakters (of die ontwijken) en we steeds meer alleen komen te staan.

Gehecht aan subpersoonlijkheden

Het enneagram helpt ons zicht te krijgen op de manier waarop we onszelf – in ons onbewust zijn – nodeloos beperken en dus ook in zekere zin ongelukkig maken. Het helpt ons “uit onze slaap” te komen waarin we leven, vanuit ooit uit zelfbescherming opgebouwde strategieën, die we terugvinden in onze eigen verschillende subpersoonlijkheden, waarmee we ons hebben geïdentificeerd en waar we – onnodig – nog steeds zo hardnekkig aan vasthouden. Lees hier meer

Ontdek je “ikken”

Door deze verschillende “ikken” (subpersoonlijkheden) en hun behoeften waar te gaan nemen met liefdevolle compassie en innerlijke discipline, kunnen we steeds wakkerder worden en leren uit ons volautomatische denken, voelen en handelen stappen. Naar mate we wakkerder – bewuster dus – worden, zijn we meer en meer in staat om vanuit onze werkelijke essentie te leven, in vrijheid én in verbondenheid met onszelf én anderen.

De drie centra

De drie centra staan voor de drie manieren waarop we onze subpersoonlijkheden in stand houden:

  • Het hoofdcentrum, waarbij het denken (of juist niet denken) een manier is om om te gaan met de angst voor een onveilige wereld, gericht op het verkrijgen van zekerheid en ondersteuning, zal haar eigen op verstand gebaseerde onjuistheden moeten leren zien en zuiveren. Het hoofdcentrum staat ook voor de moed om jezelf onder ogen te komen.
  • Het hartcentrum, waar voelen (of juist niet voelen) een manier is om schaamte te mijden en hoe je door anderen gezien wordt, het krijgen van erkenning en waardering (over)belangrijk gevonden wordt, zal haar eigen verkeerde werking van (negatieve) gevoelens en emoties moeten leren zien en zuiveren. Het hartcentrum staat ook voor de eerlijkheid die nodig is om te zien hoe je jezelf voor de gek houdt.
  • Het buikcentrum, waar het doen (of juist niet doen) een manier is om je te verzekeren van autonomie en respect en je te verzetten tegen de werkelijkheid, en waar het instinct en woede een rol speelt, zal haar eigen onnodige of overtollige beweging (ook in de geest) moeten leren zien en zuiveren. Het buikcentrum staat ook voor het wakker willen worden zodat je, naar mate je je proces voortzet, steeds aanweziger kunt zijn en in je essentie kunt blijven.

Centreeroefeningen

Ginger Lapid Bogda beschreef recent in haar blog 3 simpele, korte centreeroefeningen, om meer aanwezig te kunnen zijn in de drie centra, die ik je graag meegeef. Je kunt ze los van elkaar, maar beter nog achter elkaar doen.

Buikcentrum: Leer gecentreerd en aanwezig te zijn in je lijf, om niet afgeleid te worden

Gebruik je ademhaling, om rustig je hele lijf in te ademen. Begin met ademen door je neus en volg je adem die je rustig naar beneden laat gaan tot je hele lichaam is gevuld met jouw adem. Adem vervolgens rustig uit en herhaal dit een aantal keren.

Hartcentrum: Gebruik ademhaling om je gevoelens tot rust te brengen

Gebruik je ademhaling, om rustig te ademen naar je hartstreek. Begin met ademen door je neus en laat dan rustig je hartcentrum zich vullen met jouw adem. Zie je hartcentrum als een grotere holte, van voor naar achter en van zij naar zij. Adem in om deze ruimte te vergroten. Adem dan rustig je gevoelens uit, zodat je hart niet meer vol zit met gevoelens en herhaal dit een aantal keren.

Hoofdcentrum: Gebruik je “ruitenwissers” om je gedachten weg te wuiven

Ga even rustig zitten en observeer je gedachten, zónder dat je je aan één van hen hecht. Neem ze alleen maar waar en laat ze gaan. Laat dan na enige tijd een beeld opkomen van ruitenwissers in een vorm die bij jou past en laat ze heen en weer gaan in het ritme dat jij prettig vindt. Ga rustig door met het observeren van je gedachten, waarbij je heel eenvoudig je gedachten wegwuift die door je hoofdcentrum bewegen. Neem het patroon waar dat je gedachten volgen, dat wil zeggen de thema’s van de inhoud van je gedachten, maar ook de manier waarop ze binnenkomen in je hoofd en weer weggaan.

Nieuw perspectief door inzicht en bewust leren zijn

Bovenstaande oefeningen kunnen je steunen in je ontwikkelingsproces en leren aanweziger te zijn in de 3 centra. Het enneagram, met haar verschillende toepassingswijzen, kan je laten zien hoe je “af bent geraakt” van dit bewust Zijn, waarbij je in alle drie de centra je typespecifieke belemmeringen hebt “gecreëerd”, maar ook hoe je die weer kunt leren loslaten. Niet door jezelf te forceren, maar door te zien dat je de oplossing van je (sub)persoonlijkheid meestal niet de juiste is.  Zo kun je je langzamerhand steeds meer onthechten van (de verlangens van) je subpersoonlijkheden die je zo afhouden van je ware Zelf en tegelijk helpt het je je ware Zelf te herinneren, je die weer eigen te maken. Doe gerust eens de typetest en maak een vrijblijvende afspraak als je er meer van wilt weten of check eens de trainingsagenda, zodat je kunt ervaren hoe persoonlijke ontwikkeling ook leuk en inspirerend kan zijn!

Ontketen talent in jou en je organisatie