Stel je voor dat je dat je de vrijheid had om je emoties en spanningen te mogen voelen. En je in staat zou zijn om ze kenbaar te maken op een manier die goed ontvangen wordt? Dat gevoel en energie in jou mag stromen als een rivier … Wees eerlijk: Voelt dat niet best een beetje onwennig, eng of moeilijk te realiseren?
Eerder schreef ik al een aantal blogs, die je helpen om je persoonlijke effectiviteit van binnenuit te vergroten. Kun je dat, dan heeft dat ook een positief effect op samenwerken en samen leven. Ik liet je kennis maken met de 3 centra van intelligentie (je lijf – hart – hoofd), die ieder hun eigen alarmbellen hebben. Alarmbellen die over-geactiveerd of onderdrukt kunnen zijn door (ontwikkelings)trauma. En wie heeft dat niet?!
Tijdens de enneasummit Mental Health 2026 luisterde ik naar Adam Young die geïnterviewd werd door Tyler Zack die ons een kijkje gaf in zijn werk, dat o.a. is beschreven in zijn boek “Make sense of your story”. Hij gebruikte deze metafoor van de rivier. Ik vond zijn workshop inspirerend en goed aansluiten op deze eerdere blogs, dus ik neem je graag mee in mijn eigen samenvatting, met wat toevoeging van mezelf.
Young bespreekt “anxiety”, wat wij zouden vertalen in angst, maar net iets meer dan dat is en staat voor spanning, angst, ongerustheid, stress. Anxiety is volgens hem: Iets wat je voelt, wanneer je probeert belangrijke emoties die je lichaam vasthoudt te ontwijken: Om welke reden dan ook, heb je geleerd bepaalde emoties te blokkeren. En als je ermee in contact komt, wil je er het liefst vanaf. Denk aan schuld, boosheid, verdriet, pijn, schaamte. Van angst zelf willen we natuurlijk ook liefst gewoon af. Heel legitiem, maar de kosten ervan zijn hoog.
Er komt gelukkig steeds meer aandacht voor de kosten van onverwerkte delen in onszelf. Dat ongemak met emoties, waardoor je ze blokkeert en ervan af wil, is gelinkt aan “je verhaal”: De herinnering over – de beleving van – hoe je bent opgegroeid en hoe je je hebt leren verhouden met anderen en jezelf, inclusief alle (ontwikkelings)trauma’s die je hebt ervaren.
Voorbeeld: Je bent als kind geregeld in moeilijke situaties terecht gekomen, waar je verdrietig van werd. Je moeder kon echter niet met je verdriet omgaan. Iedere keer als je je verdriet uitte, trok je moeder zich terug, raakte geïrriteerd of boos. Om de verbinding met je moeder te kunnen waarborgen, heb je dus op jonge leeftijd al geleerd om je verdriet weg te drukken. Je hebt je dus als kind leren aanpassen. In het brein is verdriet gelinkt met “mama trekt zich terug, wijst mij af”. En dus zit in je brein geprogrammeerd: Als ik mijn verdriet uit, word ik afgewezen (ook door anderen later in je leven).
Je leert dus verdriet weg te stoppen, hetgeen invloed heeft op je gedrag, je relaties en je fysieke, emotionele en mentale gezondheid. Als we dit eenmaal hebben geleerd en we dit blijven doen, bouwen we stilletjes aan een reservoir van niet-verwerkt verdriet, dat niet welkom was. Eenzelfde voorbeeld zouden we trouwens ook rond andere emoties kunnen geven.
Dit wegstoppen kunnen we vaak best lang volhouden. Ons lichaam “helpt” ons om deze overlevingstand vol te houden, door spanning op te bouwen. Om te overleven mag “het” immers niet stromen. Bij kortdurende stress, laat die spanning wel weer los, maar als de spanning langer duurt of bij niet geadresseerd en opgevangen trauma, wordt dit de spanning in je lijf structureel. Het gaat in je bindweefsel zitten. Niet een los laagje, maar een doorlopend netwerk, dat je spieren omhult, je lichaamshouding en functies verandert, om je organen heen gaat en zich verweeft met je zenuwen en bloedvaten. Die fascia beïnvloedt dus je zenuwstelsel, het blijft signalen doorgeven aan je brein. Reden om je lijf en beweging te betrekken bij het ontwikkelen.
We houden vol, tot er iets gebeurt waardoor die cumulatieve, weggestopte emoties je op een zeker moment volledig overweldigen. Of totdat je ziek wordt. Maar hopelijk komt het bij jou iets eerder het besef dat het ook echt wel anders kan en dat dat minder eng is dan je dacht.
Voorbeeld: Een ambitieuze, succesvolle projectmanager loopt er tegenaan dat de oplevering van zijn project niet op tijd zal zijn. Omdat hij er (onbewust) best wel trots op is dat hij anderen altijd zo goed kan helpen, zoekt hij doorgaans op eigen houtje oplossingen. Het zal hem niet gebeuren dat zijn belangrijke relaties door fouten de dupe worden en daardoor gezichtsverlies zou leiden. Trots staat in de weg om open te zijn en hulp te vragen. Dat maakt dat hij steeds langer en harder gaat werken en stress torenhoog oploopt. Hij zorgt steeds minder goed voor zichzelf, gaat stress-eten en wordt steeds geïrriteerder, wat zowel thuis als op werk merkbaar is in kleine ontploffingen die zich niet verhouden tot de dan actuele situatie. Tot er zich nog een probleem voordoet. Dan slaat ineens totale paniek toe. Pas dan kan (en moet) hij wel hulp toelaten en steun zoeken.
Harder werken is zelden het recept voor een beter leven, zachter worden om meer verbinding te hebben met jezelf en anderen en jezelf in acht nemen wel. Wil je een waardevoller leven leiden, dan is toegang tot alle emoties nodig, ook negatieve, en in verbinding zijn. Young noemt ze “a gift of God”. Het is het de moeite waard om jouw spanning te leren gebruiken als sleutel voor het verkennen van wat in ons onderdrukt is en wat onze aandacht nodig heeft. Zo kun je dat waar je verdrietig of boos over bent, maar wat er niet mocht zijn, alsnog aandacht geven.
Als je verantwoordelijk bent voor anderen en druk bent met werk, gezin en andere zaken, kan dat natuurlijk best lastig zijn om aan je eigen emotie-verwerking te werken. Maar feitelijk gaat het om leren “bewust te zijn in het moment”. En ieder moment is goed genoeg. Dat kan gewoon in je eigen gezin, tussen vrienden of op je werk.
Voorbeeld: Je merkt dat je kind moeite heeft om om te gaan met een bepaalde emotie. Niet zelden is dat eigenlijk een teken dat de oúder niet goed met die emotie om kan gaan en niet de veilige holding kan geven die het kind nodig heeft om te kalmeren. Dat geeft dus de aanwijzing dat je zelf als ouder werk kunt doen, om te leren aanwezig te blijven bij de emoties van je kind. Deze te leren tolereren en leren samen met anderen je emoties te reguleren. Simpelweg oefenen naast iemand te zitten, luisteren en erkennen van wat er dan aan gevoel is (en mag zijn!), is een mooie eerste kleine stap.
Voor het reguleren van emotie is het belangrijk om bij de emotie te kunnen blijven. Zeker als emoties hoog oplopen kun je dit niet alleen en is het belangrijk in verbinding te kunnen zijn met de ander, die een veilige holding kan bieden. Dus niet alleen zijn, gewoon menselijk contact, van iemand die luistert. Die niet het probleem probeert op te lossen! Dit geldt voor actuele emoties, maar ook voor oude. Vaak heb je wel eerst externe regulatie nodig, voor je steeds beter in staat bent jezelf te reguleren. Zo kun je werken aan jezelf, maar ook meer tot steun zijn voor anderen.
Het enneagram biedt ons aanknopingspunten voor welke aandacht ieder persoonlijkheidstype met zijn of haar eigen angsten nodig heeft voor regulatie. En kan ons helpen te leren zien en begrijpen wat het “verhaal” is van jezelf en van de ander en je daarmee met (zelf)compassie te leren verhouden.
In je eigen “verhaal” en oorsprong speelt ook bijvoorbeeld cultuur, de Kerk en gender een rol, omdat die allerlei voorschriften hebben over wat wel of niet mag. Zo is vrouwen door de eeuwen heen geleerd zich niet uit te spreken en huilen echte mannen niet. Dat aanpassingsgedrag sijpelt nog steeds in onze patronen door.
Die programmering zit dus ook in ons lijf! Zo zijn we ook in een staat van “oorlog” geraakt met de signalen die ons lichaam ons geeft. Als we een sterke reactie in ons lichaam ervaren, wat gebeurt als ons zenuwstelsel reageert omdat er iets gebeurt dat bedreigend is/lijkt of “niet hoort”, moet dat “weg”. En zo behandelen we ons lichaam dus eigenlijk als vijand. Hoe is dat voor jou? Wat is jouw houding ten opzichte van je lijf? Zou je kunnen geloven dat je lichaam je kan helpen om te helen, ook emotioneel?!
De optimale staat van je lijf is, vertelt Young, een staat van zijn waarin je aanwezig bent, van jezelf en je omgeving, kalm maar alert, met een snufje opwinding en nieuwsgierigheid (schaal 5/6). Dit is vergelijkbaar met “boven (of op) de lijn” (klik hier). Terwijl we door de dag ook in een staat van zijn kunnen komen van hyper arousal (schaal 8/9/10), waar paniek, angst, woede je “overnemen” en je lijf gerund wordt door hoge doses cortisol of hypo arousal (schaal 1/2/3) waar volstrekte wanhoop, hopeloosheid, machteloosheid en hoge doses schaamte leiden tot dissociatie, onthechting, afsluiting, zelfverdoving (ver onder de lijn). Sommige types hebben meer aanleg voor de hyper arousal andere meer voor hypo arousal, maar alle types kunnen op diverse niveaus terecht komen.
Het goede nieuws is dat je lijf je kan helpen om je eigen zenuwstelsel en gevoeligheden te leren kennen. Kun je de spanning (in je lijf) verwelkomen met nieuwsgierigheid én met compassie? Want dan kun je gaan oefenen te onderzoeken wat de spanning je te vertellen heeft over jouw leven en jouw “verhaal” en kun je ontdekken waarom je niet mag voelen wat je voelt. En dan kun je leren zien wat je lijf nodig heeft om te kalmeren als je spanning ervaart. Eerst maar gewoon zonder woorden. Zodat oude vastzittende emoties los kunnen komen.
Voel maar gewoon: Wat voel ik? Waar voel ik iets? En daarna: Wat betekent dat? Wat is goed voor mij? Wat heb ik nodig? Welke beweging past daarbij, letterlijk en figuurlijk? En vervolgens: Hoe kan ik daarin voorzien? Welke eerste kleine stap past daarbij? Wat kan ik vragen aan anderen?
Kun je jezelf toestaan om in zekere mate behoeftig te zijn en zien dat we dat allemaal zijn. Want we hebben allemaal de behoefte om verbonden te zijn en zijn niet almachtig.
Voor diepgaande verandering heb je de intelligentie van het lichaam nodig. Buttom up in plaats van top down. Met je brein kun je immers de diepste emoties (die geen taal hebben) nooit veranderen. Je adem kan helpen om beter waar te nemen. Niet door je adem te veranderen en zo spanning weg te laten vloeien (hoewel dat ook heel fijn kan zijn!), maar juist om te voelen waar er spanning is. Om dan te voelen wat er nodig is om dit los te laten. Met zachte beweging. Dan kan vrijheid ontstaan, energie weer stromen, emoties bewegen. Geloven dat je gewoon jezelf mag zijn, met heel jezelf.
Enneagramtypespecifieke tips en oefeningen (zie bijvoorbeeld in het boek De Wijsheid van het enneagram), typespecifieke ademhalings- en yoga oefeningen (zie bijvoorbeeld Lynn Roulo), somatic focussing en beweging en/of energetisch (opstellingen) werk kan je lijf helpen “deprogrammeren”.
Een opdracht waarin jouw levensverhaal aan de orde komt, kan ook helpen te zien wat er met jou van binnen (!) gebeurd is als gevolg van de situaties die je hebt ervaren en om te zien wanneer er momenten waren of zijn, waarin je al wel met heel jezelf aanwezig durfde/durft te zijn. Want je bent niet je emoties, je hebt ze en je kunt dus verschillend reageren. Hoe? Dat zit gewoon al in je. Het mag alleen wel meer gezien worden. Daarmee leren “spelen” kan het “lichter” maken. Hoe zou je meer die aanwezige zelf kunnen zijn, in kleine stapjes? Stel je voor wat er dan zou veranderen!
Young gebruikt de metafoor van “het leven als een rivier”. De rivier wil vrij stromen. Als je verdriet ervaart, wil je op een veilige boot zitten en je door de rivier laten meenemen, waar die je ook brengen zal. Je drijft de rivier af met je verdriet als gids. Rivieren die niet stromen, creëren overstromingen die ervoor zorgen dat je overspoeld wordt door grote deregulerende gevoelens en bakken cortisol.
Onthoud: Je hoeft de rivier niet alleen af te drijven. Co-regulatie is o-zo-belangrijk, om je te steunen als de rivier een tijdje te wild is, gestremd raakt of droogvalt.
